“Seiza” (正座) có phải là kiểu ngồi truyền thống của Nhật Bản không?
04/05/2024
Kiểu ngồi quỳ trên đầu gối và giữ thẳng lưng được gọi là “seiza” (正座). Trong thời kỳ Edo (1603-1868) của Nhật Bản, khi gặp tướng quân, các võ sĩ sẽ thể hiện lòng trung thành của mình bằng cách ngồi quỳ thẳng lưng. Thậm chí ngày nay, “seiza” vẫn được coi là cách ngồi chính thức trong những bộ môn văn hóa truyền thống của Nhật Bản như trà đạo, cắm hoa, thư pháp, ngay cả trong đời sống hàng ngày thì ngồi “seiza” cũng là quy tắc khi gặp gỡ người trên trong những căn phòng kiểu Nhật. Tuy nhiên, “seiza” chỉ mới trở nên phổ biến ở Nhật Bản cách đây không lâu. Vậy thì ngồi “seiza” đã trở nên phổ biến ở Nhật Bản từ khi nào và như thế nào ? Hãy cùng tìm hiểu trong bài viết sau đây nhé.
Bài viết này được thực hiện với sự hợp tác của JAPO, một nền tảng truyền thông sử dụng năm thứ tiếng. Tại Việt Nam, mỗi tháng trang web của JAPO nhận được 150.000 lượt truy cập, đồng thời phát hành 20.000 bản tạp chí. Bên cạnh đó JAPO cũng có các chương trình truyền hình của riêng mình.
Ngày xưa tư thế phổ biến là “ngồi chống một bên chân” (tatehiza) và “ngồi xếp bằng” (agura)
Ngồi xếp bằng (agura)
Trước đây tư thế phổ biến là “ngồi chống một bên chân” (tatehiza) và “ngồi xếp bằng” (agura)
“Seiza” được cho là đã được du nhập từ Trung Quốc vào Nhật Bản trong thời kì Nara (710-784). Tuy nhiên, trong suốt một thời gian dài thì dường như tư thế ngồi “seiza” chỉ được sử dụng trong các buổi cầu nguyện với Thần, Phật, hoặc khi cúi lạy những người quyền quý.
Cho đến tận thời Edo (1603-1868), đàn ông và phụ nữ vẫn thường ngồi theo kiểu chống một chân lên (tatehiza) ngay cả ở nơi công cộng. Sau này, kiểu ngồi gọi là “ngồi xếp bằng” (agura) như hình trên, tương tự như kiểu ngồi tọa thiền (zazen), cũng trở nên phổ biến.
Kimono thập nhị đơn (12 lớp)
Từ thời Heian (794-1185) đã có những bức tranh mô tả các phụ nữ quý tộc và nữ quan làm việc trong cung đình, mặc một loại trang phục trang trọng là bộ kimono có tên “thập nhị đơn” (Juni Hitoe). Bộ kimono này được thiết kế mở rộng ở phần thân dưới để có thể bắt chéo chân. Ngoài ra, các bức tranh từ thời Heian cũng vẽ lại cảnh những người phụ nữ đang thư giãn trong tư thế “ngồi bệt với hai chân xếp sang một bên” (yokozawari), một dạng khác của seiza.
Cách ngồi của các võ sĩ hoặc trong một buổi trà đạo
Võ sĩ ngồi xếp bằng (agura)
Cho đến thời Edo, các võ sĩ thường ngồi theo kiểu “xếp bằng” (agura), “chống một bên chân” (tatehiza) hoặc “ngồi xổm” (sonkyo). Lí do là bởi nếu ngồi theo kiểu “seiza” thì sẽ bị tê chân, và phải mất nhiều thời gian mới có thể đứng dậy được, vì vậy sẽ không thể phản ứng nếu xung quanh có ai đó bất ngờ tấn công.
Sen no Rikyu
Mặt khác, mặc dù hiện nay người ta thường ngồi seiza khi thực hiện một buổi trà đạo, nhưng trước đây thì dường như kiểu “ngồi xếp bằng” (agura) cũng được sử dụng. Chúng ta có thể biết được điều đó từ những bức tranh đương thời vẽ về trà sư nổi tiếng nhất là Sen no Rikyu (1522-1591) trong tư thế “ngồi xếp bằng” (agura) tại một buổi trà đạo.
“Seiza” bắt đầu phổ biến từ thế kỉ 17
Những vị tướng quân đã bắt đầu kiểu ngồi seiza
Sự lan rộng của seiza đã bắt đầu từ đầu thời Edo (1603-1868) khi các shogun (tướng quân, hay cũng có thể hiểu là những võ sĩ đứng đầu trong nước) gặp mặt các daimyo (lãnh chúa, còn được coi là những samurai đứng đầu ở mỗi vùng) hay các gia thần (kashin: cấp dưới thân cận). Trong những cuộc gặp này, đối phương thường được yêu cầu ngồi seiza.
Vì các tướng quân cũng có thể coi là vua của các samurai nên khó có thể cho rằng họ muốn thần thánh hóa bản thân.
Khi bạn yêu cầu đối phương ngồi theo kiểu seiza thì người đó sẽ khó có thể đứng dậy và tấn công bạn bằng kiếm. Vì vậy, khi các lãnh chúa daimyo và các gia thần ngồi trước mặt tướng quân, thì tư thế ngồi seiza sẽ được áp dụng như một nghi thức để thể hiện rằng họ không có ý định tấn công, đồng thời thể hiện cảm giác phục tùng.
Seiza lan rộng cùng với sự phổ biến của chiếu tatami
Sau khi tướng quân bắt các lãnh chúa daimyo và gia thần phải ngồi seiza, văn hóa ngồi seiza đã dần lan rộng trong giới võ sĩ. Tuy nhiên, vì nhà ở thời điểm này vẫn là những căn phòng lát ván gỗ, nên cho dù có là võ sĩ thì cách ngồi chủ yếu dường như vẫn là ngồi chống một chân (tatehiza) hoặc ngồi xếp bằng (agura). Mãi cho đến giữa thời Edo, khi chiếu tatami xuất hiện, thì seiza mới trở nên phổ biến hơn trong giới.
Với sự ra đời của chiếu tatami, văn hóa ngồi seiza đã được hình thành trong giới võ sĩ, và những thương nhân tiếp xúc với họ cũng bắt đầu ngồi theo kiểu seiza để thể hiện sự lịch sự.
Tiếp tục trở nên phổ biến thông qua việc giáo dục tại trường học
Sau này, đến thời Meiji (1868-1912), seiza dần lan rộng đến tầng lớp thường dân. Điều này là do chính phủ kể từ thời Meiji trong môn giáo dục đạo đức được gọi là “tu thân”「修身（しゅうしん）」ở trường học, đã dạy rằng "seiza" được coi là tư thế ngồi của người Nhật, nhằm nhấn mạnh sự khác biệt đối với các nền văn hóa nước ngoài. Thuật ngữ “seiza” cũng được đặt ra vào thời điểm này. Kết quả là kiểu ngồi được chấp thuận trong nghi lễ trà đạo trước đây là “ngồi xếp bằng” (agura) cũng đã được thay đổi thành seiza để thống nhất.
Đồng thời, chiếu tatami, vốn trước đây chỉ được tìm thấy trong nhà của những người giàu có cũng đã trở nên phổ biến trong nhà của những người dân thường, khiến cho việc ngồi seiza trở nên dễ dàng hơn. Hơn nữa, một phương pháp điều trị và phòng ngừa bệnh tê phù beriberi, một căn bệnh gây đau chân phổ biến trong thời kỳ Edo, cũng đã ra đời trong thời Meiji. Bệnh tê phù beriberi khiến cho chân của mọi người bị đau và không thể ngồi seiza, nhưng việc số lượng bệnh nhân giảm mạnh đã trở thành động lực thúc đẩy sự phổ biến của kiểu ngồi này.
Cách ngồi seiza và những trường hợp cần thiết
Những trường hợp cần ngồi seiza
Hiện nay, “seiza” được sử dụng trong nhiều bộ môn văn hóa Nhật Bản khác nhau như trà đạo, cắm hoa, thư pháp, kể chuyện cười rakugo, cờ vây, cờ tướng shogi v.v. Ngoài ra, khi gặp người trên trong những căn phòng kiểu Nhật thì seiza được cho là cách ngồi lịch sự. Việc ngồi seiza khi cầu nguyện thần linh hay Đức Phật ở Nhật Bản cũng rất phổ biến.
Cách ngồi seiza
① Đầu tiên hãy quỳ trên sàn nhà.
② Hạ thấp mông và ngồi lên gót chân.
③ Duỗi thẳng mu bàn chân theo sàn nhà. Vậy là bạn đã ngồi được theo kiểu seiza.
Sau khi ngồi seiza, hãy đặt hai tay lên đầu gối hoặc đùi rồi duỗi thẳng lưng. Đàn ông thường ngồi kiểu này với hai đầu gối hơi mở ra (rộng khoảng bằng nắm tay), trong khi phụ nữ thường ngồi khép đầu gối lại.
Những khi không thể ngồi seiza
Nếu bạn bị thương ở chân hoặc là người có tuổi, cảm thấy khó có thể ngồi theo kiểu seiza thì hãy nói với đối phương về tình trạng này và ngồi duỗi chân ra nhé.
Những lợi ích của việc ngồi seiza
Kích hoạt não bộ
Bạn có thể ngồi theo kiểu seiza khi học bài hoặc khi muốn tĩnh tâm lại. Ngồi seiza sẽ khiến lưng phải duỗi thẳng ra, từ đó giúp kích hoạt não bộ và cải thiện khả năng tập trung.
Ngồi seiza có khiến chân bị ngắn đi không?
Một số người cho rằng “chân của người Nhật ngắn hơn người nước ngoài vì tư thế ngồi seiza”. Có lẽ điều này là do tư thế ngồi seiza làm giảm lưu lượng máu xuống phần dưới cơ thể, gây nên cảm giác rằng chân khó phát triển hơn chăng.
Tuy nhiên, hiện nay người ta cho rằng không có mối liên hệ nào giữa việc ngồi seiza và chiều dài chân. Nguyên nhân khiến người Nhật có đôi chân dài hơn trước đây được cho là do thay đổi thói quen ăn uống chứ không phải là do họ không còn ngồi theo tư thế seiza nữa.
Tổng kết
Seiza được cho là đã du nhập từ Trung Quốc vào thời Nara, nhưng kiểu ngồi này không trở nên phổ biến trong cuộc sống hàng ngày, thay vào đó việc ngồi với tư thế "chống một bên chân" (tatehiza) hoặc "xếp bằng" (agura) mới thường gặp hơn.
Seiza bắt đầu trở nên phổ biến trong thời Edo (1603-1868) khi các tướng quân bắt buộc các lãnh chúa daimyo và gia thần phải ngồi theo kiểu này. Sau này, với sự ra đời của chiếu tatami, seiza càng trở nên phổ biến hơn trong đời sống của các võ sĩ. Đến thời Minh Trị (1868-1912), chiếu tatami cũng đã trở nên phổ biến trong đời sống của dân thường, bên cạnh đó chính phủ khuyến khích seiza trong giáo dục học đường, vì vậy seiza nhanh chóng lan rộng trong dân chúng.
Seiza được coi là kiểu ngồi truyền thống của người Nhật, nhưng nó chỉ mới trở nên phổ biến trong đời sống của người dân cách đây không lâu.
Nhân đây thì bạn có thể ngồi seiza được không? Tôi thì không giỏi ngồi theo tư thế này lắm, bởi nó khiến tôi bị đau chân.
